Filosofie in de bajes – interview met Emilie & Noëmie

In samenwerking met de Dienst Geestelijke Verzorging van justitie en het Humanistisch Verbond hebben Emilie en Noëmie de cursus ‘Filosofie & Humanisme’ ontwikkeld. De pilot hiervan hebben zij gedraaid in PI Zoetermeer. De Bajeshumanist sprak met hen over hun ervaringen en hun motivatie.

 

Zou je ons iets over de cursus Filosofie en Humanisme willen vertellen?

Emilie: "De cursus omvat vijf bijeenkomsten waarin een filosofische tekst wordt gelezen door één van de deelnemers. De teksten zijn oorspronkelijke teksten over belangrijke thema’s in een mensenleven, bijvoorbeeld angst of moed. Er zitten recente teksten bij, maar ook oudere van voor onze jaartelling. Na het samen lezen van de tekst is er een gesprek. Wat zegt de tekst? Wat betekent de tekst voor ons, vandaag?"

Is de cursus geschikt voor mensen die geen opleiding hebben in filosofie?

Noëmie: "Ja, juist! Onze ervaringen waren heel erg positief. In het begin was er soms wat schroom, bijvoorbeeld bij sommige begrippen. Dat nam snel af, terughoudendheid zette zich om in betrokkenheid en enthousiasme. De deelnemers merkten dat ze de teksten wèl konden begrijpen, dat het niet zo moeilijk was als ze hadden gedacht. In die eerste les stond Socrates op het programma. Na die bijeenkomst was er iets op televisie geweest over deze filosoof. Hierdoor maakte iets uit de cursus opeens deel uit van hun wereld en ging het extra leven!"

Emilie: "Dat loskomen gold ook voor de persoonlijke ervaringen. Ook dat kostte wat tijd. Na verloop van tijd werden er meer persoonlijke voorbeelden gedeeld in de groep. Soms waren het kwetsbare verhalen waar de nodige moed voor nodig was. Het gesprek over deze ervaringen werd opgeroepen in het gesprek over de filosofische tekst. De vraag die we dan steeds stelden was: ‘hoe kun je deze tekst gebruiken om naar die ervaring te kijken?’"

Welke onderwerpen kwamen in de gesprekken aan orde?

Emilie: "Angst, bijvoorbeeld, naar aanleiding van een tekst van Russell. Hij stelt de vraag: ‘hoe moet je omgaan met angst?’ Volgens Russell zoeken veel mensen afleiding, ze drukken hun angst weg. In de tekst zegt hij dat je je angst juist moet doorléven en accepteren, dan pas zal het afnemen. Eerst bleef het in de groep toen even stil, maar er ontstond al snel een gesprek waarbij de deelnemers met hun eigen, persoonlijke voorbeelden kwamen. We kunnen hier niet in detail vertellen, want wat in de cursus besproken wordt, blijft ook daar. Maar het waren bijzondere momenten. Een van de deelnemers zei bijvoorbeeld tegen een andere deelnemer: ‘Ik ben bang om datgene te gaan doen waar jij nu voor vastzit.’ Hij was dus bang om de controle over zichzelf en zijn eigen leven te verliezen. Ook werd er gesproken over vragen als: ‘wat heeft jou bewogen dit of dat te doen? En als je er nu op terugkijkt, zou je dan hetzelfde doen, of iets anders?’"

Noëmie: "Het groepsgesprek bewoog zich soms wat weg van de tekst. Dat is prima, want het gaat natuurlijk niet alleen om tekst, maar juist over onze menselijke ervaringen. Maar het is ook weer geen therapiegroep. Maar soms ging het over justitie en wat politie, officieren en rechters allemaal verkeerd deden. Maar dat kapten we dan toch snel af. We stelden dan bijvoorbeeld de vraag: ‘hoe haal je dat uit de tekst?’ of ‘hoe kan je dat aan de tekst verbinden?’ We keerden dus steeds terug naar de tekst die als een basis diende. Hoe begrijpelijk sommige klachten misschien ook zijn, we willen graag komen tot een filosofische uitwisseling in plaats van een soort klaagbijeenkomst. Tegen het einde van elke bijeenkomst vroegen we: ‘wat nemen we mee van deze tekst?’ En elke les kwamen we nog even terug op hoe er over de voorgaande les nog nagedacht was."

Hoe omschrijf je het proces dat de deelnemers doormaken?

Noëmie: "Ze ontwikkelen een nieuwe zelfverzekerdheid op andere gebieden dan de gebruikelijke. Wat wij gezien hebben, is dat de deelnemers vertrouwd raken met iets dat intellectuele status heeft. Ze maakten er ook grapjes over, dat ze een ‘elite clubje’ waren geworden. Als groep werden ze ook hechter. Ze spraken op de afdeling met elkaar over dingen, waar andere gedetineerden dan weer weinig van begrepen."

Emilie: "De deelnemers hebben veel van elkaar geleerd. In de eerste bijeenkomst was het meer ventileren, in latere bijeenkomsten was er juist steeds meer sprake van een groepsdialoog. Ze moedigden elkaar ook aan om elkaar uit te laten spreken, echt naar elkaar te luisteren en daarop inhoudelijk te reageren."

Noëmie: "Wat we terugkregen van de deelnemers is dat een cursus zoals deze hen zelf laat nadenken en zelf laat komen met hun overwegingen en ideeën. Naar aanleiding van geselecteerde teksten natuurlijk, maar toch. Veel van de cursussen die ze volgen in de inrichting ervaren ze meer als eenrichtingsverkeer waarbij het in hun gevoel draait om simpelweg luisteren en informatie opnemen. In deze cursus worden ze aangemoedigd zelf kritisch na te denken en hierover samen in gesprek te gaan."

Speelden thema’s als schuld, schaamte, verzoening een rol?

Noëmie: "Jawel, vooral op relationeel niveau, naar ouders, kinderen, familie. Hoe daar soms schade aangericht is door hun eigen levenswandel. Hoe kom je met jezelf in het reine als je degene bent die daarvoor verantwoordelijk is? Schuld in een ruimer opzicht, bijvoorbeeld naar onbekende anderen, bleef wat meer buiten beeld."

Wat is jullie motivatie om dit te doen?

Emilie: "We zijn ervan overtuigd dat filosofie voor iedereen is! Wij denken dat deelnemers voor hun leven echt iets kunnen hebben aan teksten waar ze normaal misschien niet mee in aanraking komen. We hebben samen een organisatie voor begeleiding en ondersteuning van mensen die op zoek naar (nieuwe) aansluiting bij de samenleving en die de regie over het eigen leven willen hervinden. Denk hierbij aan gedetineerden en ex-gedetineerden, en mensen in maatschappelijke opvanginstellingen. De organisatie heet ‘Seneca Begeleiding’, naar de Romeinse filosoof. Vanuit onze organisatie bieden we begeleiding en ondersteuning in de vorm van cursussen, trainingen en geestelijke begeleiding."

Noëmie: "Met ons aanbod zijn we actief in penitentiaire inrichtingen en maatschappelijke opvanginstellingen. We hebben passie voor ons vak en zien veel mogelijkheden in het ondersteunen bij zingeving. Een droom van ons is bijvoorbeeld om ooit een eigen opvanghuis op te richten waar ex-gedetineerden zich gedegen kunnen voorbereiden op een succesvolle terugkeer in de samenleving. Daar is momenteel een enorm te kort aan. Dus er is werk aan de winkel! We blijven ons hoe dan ook inzetten voor de begeleiding van mensen in een maatschappelijke achterstandspositie, zodat ook zij volwaardig en bovendien gelijkwaardig kunnen deelnemen in de samenleving."

Dit interview is eerder -geredigeerd- verschenen in De Bajeshumanist (11).